خاک اخلاق

افكاری كه از مغرب زمین به حریم اندیشه ناب توحیدی مسلمانان و موحدان نفوذ كرده، این است كه اعتماد به نفس از فضایل است و باید دیگران را به آن ترغیب كرد؛ در حالی كه اسلام هرگز اعتماد به نفس را تأیید نكرده است؛ زیرا انسانی كه مالك هیچ شأنی از شئون خود نیست: «لا یملك لنفسه نفعاً ولا ضرا ولا موتاً ولا حیاةً ولا نشوراً « چگونه می تواند بر خود تكیه كند؟آنچه از نظر اسلام فضیلت به شمار می رود و دین به آن بها می دهد اعتماد و توكل بر خداست، چنانكه حضرت امام جواد (علیه السلام) فرمودند: «الثقة بالله تعالی ثمن لكل غال وسُلَّم إلی كل عال « (بحار ج75 ص364)اعتماد به خدا بهای هر كالای گرانبها و نردبان صعود به هر درجه بلندی است. تكیه گاه مؤمن، قدرت بی كران و مستقل خدای سبحان است، نه قدرت خودش و نه قدرت دیگران. اما اعتماد به نفس یا اعتماد به دیگران از نظر اسلام رذیلت است؛ زیرا معنای اعتماد به نفس آن است كه انسان به حول و قوّه خود اعتماد كند، در حالی كه خدای سبحان در معرفی مؤمنان می فرماید: آنان در برابر تهاجم بیگانگان می گفتند: حسبنا الله ونعم الوكیل آنان نمی گفتند قدرت نظامی و توان رزمی ما كافی است. انسانی كه در برابر خدا عاجز است و مالك چیزی نیست، باید بر خدا توكل كند نه بر نفس خود. امام سجاد (علیه السلام) در ابتدای دعای ابوحمزه به خدای سبحان عرض می كند: «من أین لی الخیر یا ربّ ولا یوجد إلاّ من عندك ومن أین لی النجاة ولا تُستطاع إلّا بك. لا الذی أحسن استغنی عن عونك ورحمتك ولا الذی أساء واجترء علیك ولم یُرضِك خرج عن قدرتك... ولولا أنت لم أدر ما انت« از كجا خیری توانم یافت؟ در صورتی كه خیر جز نزد تو نیست و از كجا راه نجاتی خواهم جُست و حال آن كه جز به لطف تو نجات میسر نیست... نه نیكوكاران از یاری و لطف و رحمتت بی نیازند و نه تبهكارانِ بی باك، از سلطه و قدرت توبیرونند... اگر بر اثر هدایت تو نبود، نمی دانستم تو كیستی.